दशकांपासून शास्त्रज्ञ आकाशगंगांच्या निर्मितीचा अभ्यास करत आहेत, परंतु जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप (JWST) ने आता एका अशा आकाशगंगेचा उलगडा केला आहे, जिचे व्यक्तिमत्व दुहेरी आहे. या वैशिष्ट्यामुळे खगोलशास्त्रज्ञांनी तिला ‘जेकील अँड हाईड’ (Jekyll and Hyde) असे टोपणनाव दिले आहे.
‘व्हर्जिल’ (Virgil) नावाने ओळखली जाणारी ही आकाशगंगा बाहेरून पाहिल्यास अत्यंत सौम्य वाटते आणि तिथे ताऱ्यांची निर्मिती शांतपणे सुरू असल्याचे दिसते. मात्र, या गॅलेक्सीच्या धूलिमय केंद्रभागात एक महाकाय ‘सुपरमॅसिव्ह ब्लॅक होल’ दडलेला आहे, जो प्रचंड प्रमाणात ऊर्जा बाहेर टाकत आहे.
दोन चेहऱ्यांची आकाशगंगा
या आकाशगंगेला ‘जेकील अँड हाईड’ म्हणण्यामागचे मुख्य कारण म्हणजे तिचे दोन भिन्न स्वभाव. जेव्हा आपण अल्ट्राव्हायोलेट (UV) आणि ऑप्टिकल प्रकाशात पाहतो, तेव्हा तिचा ‘चांगला’ आणि शांत चेहरा समोर येतो. मात्र, जेम्स वेबच्या विशेष उपकरणांनी तपासणी केली असता, या शांततेच्या मागे लपलेला एक भयानक ‘राक्षस’ शास्त्रज्ञांना दिसला.
सर्वात आश्चर्याची बाब म्हणजे, या ब्लॅक होलचे वस्तुमान त्याच्या मूळ आकाशगंगेच्या तुलनेत खूपच जास्त आहे. यामुळे याला ‘ओव्हरमॅसिव्ह’ (Overmassive) ब्लॅक होलच्या श्रेणीत ठेवण्यात आले आहे. ही शोधमोहीम आकाशगंगा आणि ब्लॅक होलच्या एकत्र विकसित होण्याच्या जुन्या सिद्धांतांना थेट आव्हान देत आहे.
MIRI ने उघड केले लपलेले रहस्य
नासाच्या अहवालानुसार, जेम्स वेबच्या मिड-इन्फ्रारेड इन्स्ट्रुमेंट (MIRI) मुळे व्हर्जिलचा हा भयानक चेहरा जगासमोर आला आहे. ॲरिझोना विद्यापीठाचे टीम लीडर जॉर्ज रिकी यांनी सांगितले की, “ऑप्टिकल निरीक्षणात फक्त या गॅलेक्सीची चांगली बाजू दिसते, पण MIRI डेटाने ब्लॅक होलची तीव्र ऊर्जा उघड केली आहे.”
या संशोधनातून असे सूचित होते की, आपण ज्यांना आतापर्यंत ‘सामान्य’ आकाशगंगा समजत होतो, अशा अनेक गॅलेक्सींमध्ये धूळीच्या मागे अवाढव्य ब्लॅक होल लपलेले असण्याची शक्यता आहे.
‘लिटिल रेड डॉट्स’चा शोध
व्हर्जिल ही आकाशगंगा सुरुवातीच्या विश्वातील ‘लिटिल रेड डॉट्स’ (Little Red Dots) नावाच्या वर्गातील सदस्य आहे. हे गोळे ‘बिग बँग’नंतर साधारणपणे ६०० दशलक्ष वर्षांनी निर्माण झाले होते.
व्हर्जिल आकाशगंगेची वैशिष्ट्ये:
| वैशिष्ट्य | तपशील |
| नाव | व्हर्जिल (Virgil) |
| कालावधी | बिग बँगनंतर ६०० दशलक्ष वर्षे |
| मुख्य शोध | अवाढव्य (Overmassive) ब्लॅक होल |
| यंत्रणा | जेम्स वेबचे MIRI उपकरण |
विश्वाच्या उत्क्रांतीची नवी ओळख
अशा प्रकारच्या आकाशगंगा विश्वाच्या निर्मितीनंतर साधारण दोन अब्ज वर्षांनी दिसेनाशा होतात. व्हर्जिलच्या अभ्यासामुळे शास्त्रज्ञांना हे समजण्यास मदत होईल की, या आकाशगंगा पुढे जाऊन कोणत्या स्वरूपात बदलल्या असाव्यात.
स्पेस टेलिस्कोप सायन्स इन्स्टिट्यूटचे पियरलुइगी रिनाल्डी यांच्या मते, जेम्स वेब टेलिस्कोप अशा अदृश्य ‘राक्षसांचा’ शोध घेऊन विश्वाच्या सुरुवातीच्या उत्क्रांतीचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे आपल्यासमोर मांडत आहे.